استاد رسول جعفریان، معتقد است بسیاری از اعدادی كه در نقل های دینی آمده، می تواند براساس یك محاسبه الهی باشد، اما اینكه این عدد در موارد دیگری هم كاربرد دارد و بدون یك مستند دینی می توان از آن در سایر موارد استفاده كرد، قابل قبول نیست، به عنوان نمونه، در كتاب های مربوط به ادعیه، عدد صد به كار رفته كه فلان ذكر را صد مرتبه بگویید، این دلیل بر تقدس عدد صد به عنوان صد نمی شود. همین طور سایر عددها، البته ناخواسته برای مردم عادی، برخی از این اعداد طی روزگاران، صورت تقدس به خود گرفته و گاه سوء استفاده هایی هم از آنها می شود. تنها چیزی كه درباره برخی از این اعداد می شود گفت آن است كه نشان كثرت است به عنوان مثال، درباره عدد هفت چنین اظهار نظری شده است. بیش از این هر چه گفته شود، نمی توان به عنوان یك استدلال به آن نظر كرد.

    عدد چهل در فرهنگ ایران و اسلام:

    در فرهنگ ایران زمین «چهل» عدد مشهوری است و تركیب های زیادی با این عدد در شعر و ادب فارسی وجود دارد مانند چلچراغ، چهل ستون، چهل دختر، چهل اختران، چهل قلندر و ... در فرهنگ اسلامی نیز عدد چهل جایگاه ویژه ای دارد. در قرآن كریم چهار بار اربعین به كار رفته و در روایات نیز عدد چهل فراوان مطرح شده است. حتی از برخی احادیث استفاده می شود كه عدد چهل مبدا یك تحول جدید است، مانند اینكه؛ چهل روز غذای حلال خوردن قلب را نورانی می كند، چهل روز دعای كسی كه لقمه حرام بخورد مستجاب نمی شود، نماز شرابخوار تا چهل روز قبول نمی شود، اگر كسی چهل روز خالص برای خدا باشد حكمت از قلبش بر زبانش جاری می شود. هر كس چهل حدیث راجع به امور دین كه محل نیاز امت است، برای آنها حفظ كند خداوند روز قیامت او را فقیه و دانشمند مبعوث كند. همچنین تاریخ به ما نشان داده است كه غالب انبیای عظام در سن چهل سالگی به پیامبری رسیدند، انسان در چهل سالگی به رشد كامل عقل می رسد. در حدیث است كه شیطان دستش را به صورت كسانی كه از چهل سالگی بگذرند و توبه نكرده باشند می كشد و می گوید پدرم به فدای چهره ات باد كه هرگز رستگار نمی شوی، و یا در نماز شب در ركعت آخر به عنوان نماز وتر معروف است اذكاری مستحب است از جمله دعا برای آمرزش چهل مومن و ...

    خاستگاه اربعین در فرهنگ عاشورا:

    در میان آموزه های دینی، عزاداری برای سالار شهیدان و اقامه ماتم و سوگواری از جایگاه بلند و ویژه ای برخوردار است و در این خصوص، اربعین- چهلم - جایگاهی برجسته دارد؛ به نحوی كه عزاداری بر امام حسین (ع) وقتی همه ساله از آغاز محرم تا اربعین ادامه دارد، این چهل شبانه روز آثار و بركات زیادی به همراه دارد و روح حماسه و عزت خواهی و عزتمندی را در انسان بیدار و تشدید می كند.

    اربعین در فرهنگ دینی و تاریخ پیامبران نیز وجود داشت كه از آن جمله است گریه كردن آسمان در مدت چهل روز بر حضرت یحیی بن زكریا (ع) اما در تاریخ از نخستین اربعین عزاداری بر كشته یا شهیدی در تاریخ اسلام، پیش از شهادت امام حسین (ع) اطلاعی در دست نیست. در تاریخ و سیره نبوی هم در این باب نمونه ای سراغ نداریم، حتی در جاهلیت و نیز در میان مشركان از عزاداری در مدت طولانی خبری نیست، حتی برای شخص پیامبر (ص)، حضرت زهرا (س) و امام علی (ع) و امام حسن (ع) اربعینی گزارش نشده است و سرآغاز آن از عزاداری بر امام حسین (ع) است. از این رو، اربعین در فرهنگ عاشورا منزلت ویژه ای دارد.

    منشا اربعین در متون مذهبی:

    باید دید در كهن ترین متون مذهبی، از «اربعین» چگونه یاد شده است و به عبارت دیگر دلیل گرامیداشت اربعین چیست؟ مهمترین نكته درباره اربعین، بیان امام یازدهم حضرت امام عسكری (ع) است. حضرت در حدیثی كه در منابع مختلف از ایشان نقل شده، فرموده اند: نشانه های مومن پنج چیز است ؛-1 خواندن پنجاه و یك ركعت نماز؛ 17 ركعت ناز واجب + 11 ركعت نماز شب+ 23 ركعت نوافل -2 زیارت اربعین -3 وجود انگشتری در دست راست -4 وجود آثار سجده بر پیشانی -5 خواندن بسم الله در نماز. این حدیث تنها مدرك معتبری است كه جدای از خود زیارت اربعین كه در منابع دعایی آمده، به اربعین امام حسین (ع) و بزرگداشت آن روز تصریح كرده است.

    اما اینكه منشا اربعین چیست، صاحب نظران با توجه به منابع موجود این گونه پاسخ داده اند و البته نگارنده به مجموعه آرا نیز اشاره هایی خواهد داشت:

    در منابع به این روز با اهمیت به دو اعتبار نگاه شده است؛ نخست روزی كه اسرای كربلااز شام به مدینه مراجعت كردند. دوم روزی كه جابربن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر خدا (ص) از مدینه به كربلاوارد شد تا قبر ابا عبدالله الحسین (ع) را زیارت كند. شیخ مفید (ره) در «ما الشیعه» كه در ایام موالید و وفیات ائمه اطهار (ع) است، اشاره به روز اربعین كرده و نوشته است:

    این روزی است كه حرم امام حسین (ع)، از شام به سوی مدینه مراجعه كردند. نیز روزی است كه جابربن عبدالله انصاری برای زیارت امام حسین (ع) وارد كربلاشد. كهن ترین كتاب دعایی مفصل موجود، كتاب «مصباح المتهجد» شیخ طوسی (ره) از شاگردان شیخ مفید (ره) است كه ایشان هم همین مطلب را آورده است. شیخ طوسی (ره) پس از یاد كردن از اینكه روز نخست ماه صفر روز آتش زدن كعبه توسط سپاه شام در سال 64 هجری است، می نویسد: بیستم ماه صفر- چهل روز پس از حادثه كربلا- روزی است كه حرم سید ما اباعبدالله الحسین (ع) از شام به مدینه مراجعت كرد و نیز روزی است كه جابربن عبدالله انصاری، صحابی رسول خدا (ص) از مدینه وارد كربلاشد تا قبر حضرت را زیارت كند. او نخستین كس از مردمان بود كه امام حسین (ع) را زیارت كرد. در چنین روزی زیارت آن حضرت مستحب است و آن زیارت اربعین است. و امام صادق (ع) زیارت اربعین را به «صفوان جمال» آموزش داد و وی را به زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین سفارش فرمود.

    در كتاب «نزهه الزاهد» هم كه در قرن ششم هجری تالیف شده است آمده: در بیستم این ماه بود كه حرم محترم امام حسین (ع) از شام به مدینه آمدند. همین طور در ترجمه فارسی «فتوح ابن اعثم» و كتاب «مصباح كفعمی» كه از متون دعایی بسیار مهم قرن نهم هجری است این مطلب آمده است.

    استاد رسول جعفریان اعتقاد دارد برخی استظهار كرده اند كه عبارت شیخ مفید (ره) و شیخ طوسی (ره)، بر آن است كه روز اربعین، روزی است كه اسرا از شام به مقصد مدینه خارج شدند نه آنكه در آن روز به مدینه رسیدند. به هر روی، زیارت اربعین از زیارت های مورد وثوق امام حسین (ع) است كه از لحاظ معنا و مفهوم قابل توجه است.

    باید اشاره نمود كه نقلی دیگر، اربعین را بازگشت اسرا از شام به كربلا تعیین كرده است. برخی از صاحب نظران معتقدند از لحاظ منابع كهن، باید پذیرفت كه اعتبار سخن نخست پیش از سخن دوم است. با این توضیح، علامه مجلسی (ره) پس از نقل هر دوی اینها، اظهار می دارد: احتمال صحت هر دوی اینها- به لحاظ زمانی- بعید می نماید. ایشان این تردید را در كتاب دعایی خود- زاد المعاد- هم عنوان كرده است. با این حال، در متون بالنسبه قدیمی، مانند «لهوف» و «مثیرالاحزان» آمده است كه اربعین، مربوط به زمان بازگشت اسرا، از شام به كربلاست. در منابع متقدم، درباره ورود به شام دو گزارش نقل شده است؛ یكی ابوریحان بیرونی كه در «آثار الباقیه» می نویسد: روز اول ماه صفر سر امام حسین (ع) را وارد دمشق كردند و آن را در مقابل یزید گذاشتند و او با چوب دستی بر دهان حضرت می نواخت و اشعاری را می خواند. و دیگر عماد الدین طبری می باشد كه در «كامل بهایی» آورده است: در روز 16 ربیع الاول اسرا را به دمشق وارد كردند یعنی 66 روز پس از واقعه عاشورا كه البته برخی این را طبیعی تر می دانند. هر چند كه آن دسته كه اربعین مشهور را پذیرفته اند نظر نخست را می پذیرند و حتی آن را از مسلمات تاریخی دانسته اند.

    آنچه بیان شد گزارش اجمالی از خبر مشهور اربعین بود كه البته از طرف مورخان و دانشمندان و محدثان به نقد كشیده شده است. از كنار این خبر مشهور و نیز براساس منابع متقدم و متاخر و معاصرین، مجموعه آرای متخالف و بعضا متناقض پدید آمده است كه می توان آنها را بدین نحو جمع بندی كرد؛

    1- اربعین روز رفع حصر و آزادی اسرا در شام و شروع عزاداری در شام است.

    2- اربعین روز ورود اسرا از شام به مدینه است.

    3- اربعین روز حركت اسرا از شام به مدینه است.

    4- اربعین روز ورود اسرا به كربلااست.

    5- هنگام بازگشت به مدینه در دو راهی عراق و حجاز كاروان اسرا دو دسته شدند. عده ای به كربلاو گروهی به مدینه رفتند و هر دو در اربعین به كربلاو مدینه رسیدند.

    جان كلام

    اربعین سند روشنی است بر این حقیقت محض كه نام علی (ع) را با نیزه و شمشیر نمی توان از سینه ها بیرون كشید و این حقیقت آشكار كه هیچ غل و زنجیری را یارای آن نیست كه آزادگی را به اسارت گیرد.

    چه آنكه آزادگی شاه بیت غزل عاشورایی حسین است و زیبایی آن كافی است تا سرمازدگان كوفه را، تیغ ندامت در دست گرفتار خویش نماید و مردگان كاخ سیاه یزید از دلهره شرم و نفرت و انتقام، هر یك گوی اتهام را به سوی دیگری هدایت كند. و اربعین تداعی گر این مهم است كه حركت كاروان اسرا به جای آنكه مایه مباهات یزید و اصحاب یزید می باشد، برهان قساوت و ستم آنان شد و دلیل حقانیت و مظلومیت سپاه جان باخته قبیله عشق. چه آنكه این كاروان، كوس رسوایی زرپرستان و زورمداران تمام یزیدیان تاریخ را بر سر هر كوی و برزخی نواخت تا عاشورا به جاودانگی رسید و پیامش تاریخ را فرا گرفت. كربلاقبله دل های عاشق گشت و خون حسین (ع) جانی دوباره در امت های افسرده بخشید و این درس بزرگ را به مدرسه تاریخ سپرد كه مظلومان بدانند آزادگی و استقامت تنها راه مقابله با ظلم و ستم است. راستی آیا تاریخ در باورش می گنجد و به یاد دارد كه كاروانی بیرق پیروزی در اسارت را به همراه آورد؟!

    و اینك اربعین؛ چله عارفان شیعه است در میدان مبارزه و فكر و فرهنگ. چهل روز زیارت عاشورا و عاشوراییان، بهانه تبلیغ و پیمان با كروبیان كربلایی، و دستمایه نفرت از ظالمان تاریخ و كینه ای مقدس از حاكمان جور و ستم. چهل روز جاودانگی نام حسین (ع) و كل یوم عاشورا و كل ارض كربلا.

اسدالله افشار، روزنامه رسالت

    منابع:

    -1 مجموعه ورام، ص 35.

    -2 مستدرك وسایل، ج 5 ،ص 239 و ج 9، ص 329.

    -3 الاحتجاج، ص 84.

    -4 بحارالانوار، ج 53، ص 200 و ج 101، ص 334 -335.

    -5 مصباح المتهجد، ص 787 .

    -6 نزهه الزاهد، ص 241.

    -7 الفتوح ابن اعثم، تصحیح مجد طباطبایی، ص916.

    -8 لولو و مرجان، ص 154.

    -9 نفس المهموم (ترجمه شعرانی)، ص 269.

    -10 آثار الباقیه، ص 432.

موصل4