****

پیشینه دانشنامه‌نویسی نوین در ایران و جهان چندان طولانی و پردامنه نیست هنگامی كه اولین دایره‌المعارف‌ها در قرن پنجم میلادی توسط مارسیانوس كاپلا منتشر شد هنوز حوزه علوم و فنون آنقدر محدود می‌نمود كه تمام دانش بشری در یك جلد فراهم آمد. اما وقتی نخستین دانشنامه‌ها از آغاز قرن شانزدهم انتشار یافت سیر تحولات و تغییرات اساسی چنان شتابان شكل گرفت كه جبران كاستی‌های گذشته میسر شد اما آنچه كه در عالم اسلامی به عنوان دانشنامه معروف است كتاب‌های مفید و جامعی از مهم‌ترین شخصیت‌های علمی، فلسفی است كه هر یك به گونه‌ای سعی در اطلاع‌رسانی داشته‌اند. در ایران امروز پس از انقلاب اسلامی حركت عظیم و شایسته‌ای برای دانشنامه‌نویسی آغاز شده كه مایه مباهات تمدن ایرانی و اسلامی است. در حال حاضر بیش از 20 عنوان دانشنامه مثل دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، دانشنامه زبان فارسی، دایره‌المعارف تشیع و... در حال تألیف، تدوین و انتشار است كه یكی از این دایره‌المعارف‌ها نیز با موضوع دفاع مقدس به عنوان عظیم‌ترین و حماسی‌ترین پدیده تاریخی ملت ایران در 200 سال اخیر از سال 78 در حال تألیف و تدوین است.

به گزارش موصل4، گفت‌وگوی زیر توسط روزنامه جوان با سرهنگ رسولی مدیر مركز دایره‌المعارف به منظور بازكاوی رویكردها و متدهای تألیف این اثر عظیم و آگاهی از آخرین وضعیت این دانشنامه صورت گرفته است.

*‌ طرح تألیف دایره‌المعارف دفاع مقدس از كی مطرح شد و از نظر ساختار و چارچوب چه تفاوتی با اكنون داشت؟

طرح تألیف دایره‌المعارف دفاع مقدس از سال‌ها پیش تحت عنوان فرهنگواره مطرح بود و از سال 72 زمان مسؤولیت مهندس مهدی چمران در بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس این طرح با عنوان «فرهنگواره دفاع مقدس» در معاونت تحقیقات مطرح و حدود 250 مدخل مورد بررسی قرار گرفت. آن روزها از لحاظ ساختاری و شكلی طرح مورد نظر با دایره‌المعارف‌های رایج هماهنگ نبود و بیشتر هدف اطلاع‌رسانی كلی و مجمل پیرامون مباحث مطرح و مصوب شده بود.

*‌ طرح اولیه به كجا رسید و چه مراحلی را پشت‌سر گذاشت؟

فرهنگواره دفاع مقدس در سه مجلد تدوین و در نمایشگاه عملكرد ستاد كل نیروهای مسلح عرضه شد. مقام معظم فرماندهی كل قوا حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی) نقل به این مضمون پس از مشاهده این مجلدات فرمودند:«دایره‌المعارف جنگ نداریم و بروید و بنویسید...» و این مبنای كار قرار گرفت در سال 78.

*‌ نظر صریح رهبر انقلاب در این باره چه بود؟

آقا آن موقع فرموده بودند:«یك دایره‌المعارف تهیه كنید، مهم آن است كه یك مرجع می‌شود، منتها یك چیز محكم و قوی و مستند و بی‌تعارف باشد.(22/8/78) بعد از این فرمایشات رهبر انقلاب، بنیاد به طور مصمم و جدی این پروژه را پی گرفت و گروه‌های علمی تشكیل شد.

*‌ مسؤولیت اصلی این پروژه بر عهده چه كسی بود و چه همكاری‌هایی صورت گرفت؟

مسؤولیت طرح بر عهده سردار دكتر اسماعیل منصوری لاریجانی بود و این كار با تشكیل چهار گروه علمی از سال 79 آغاز شد البته امروز گروه‌های علمی به هفت گروه افزایش یافته است. آن موقع من مدیر تحقیقات بودم.

*‌ گروه‌های علمی این دایره‌المعارف كدامند و چه وظایفی دارند؟

گروه‌های هشت‌گانه شامل گروه شهدا و اشخاص، نظامی، جغرافیا، حقوق سیاسی، فرهنگی هنری، اقتصادی اجتماعی و دولت. این گروه‌ها هر كدام در عرصه خودشان به فعالیت می‌پردازند. همچنین دو گروه ترجمه از زبان انگلیسی و عربی و ترجمه مجلات نیز در حال تشكیل است.

*‌ تألیف این اثر عظیم از چه نیازهایی نشأت گرفت و در واقع كدام نیازها و بایسته‌هایی شرایط تألیف این مجموعه را فراهم كرد؟

در زمینه دفاع مقدس فعالیت‌های تحقیقی و پژوهشی متعدد و متفاوتی انجام شده كه در حد خودش از نظر كمیت بسیار قلیل است بنابراین در زمینه تحقیقات نیازمند تعدد و تنوع پژوهش بوده همچنین به كتاب‌هایی با هدف اطلاع‌رسانی از وقایع جنگ بدون تجزیه و تحلیل نیازمند هستیم و دایره‌المعارف دفاع مقدس به یاری خداوند متعال نیاز اخیر را تأمین خواهد كرد و می‌تواند به مخاطبین عام و خاص در زمینه‌های گوناگون پاسخگو باشد.

*‌ تألیف دایره‌المعارف در ایران به سبك جدید از سابقه چندانی برخوردار نیست و هر گروهی كه مشغول تألیف دانشنامه است از سبك و شیوه‌نامه‌ای خاص تبعیت می‌كند. شما چگونه شیوه‌نامه‌ای منحصر به مجموعه خودتان ابداع كردید و این شیوه‌نامه تا چه میزان به متدهای روز نزدیك شده است؟

شیوه‌نامه تألیف دایره‌المعارف دفاع مقدس از نظر شكلی، از روش‌ها و سبك‌های رایج در مراكز علمی و فرهنگستان‌ها و مراكز تألیف دایره‌المعارف‌نویسی تبعیت می‌كند. به منظور تدوین شیوه‌نامه دایره‌المعارف دفاع مقدس جلسات مشتركی را با مركز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی به ریاست آقای بجنوردی و دكتر سجادی، دانشنامه جهان اسلام به ریاست آقای دكتر حدادعادل و آقای مهندس طارمی و مؤسسه دهخدا مرحوم علامه شهیدی و آقای دكتر ستوده و همچنین جلسه مشتركی را با استاد دكتر حسن حبیبی رئیس بنیاد ایرانشناسی و بنیاد دانشنامه زبان فارسی، جناب آقای دكتر منوچهر اكبری و جناب آقای دكتر سیدمحمد كاظم نائینی داشتیم و از مجموع این جلسات و مطالعه و تدقیق در سایر شیوه‌نامه‌ها شیوه‌نامه‌ای خاص این دایره‌المعارف تدوین و تألیف شد.

*‌ به معیارها و متدهای رایج روز دنیا چقدر توجه شده است؟

كارگروه علمی تدوین شیوه‌نامه معیارها و روش‌های موجود در دنیا را هم مورد توجه قرارداد و شیوه‌نامه‌های تألیف دایره‌المعارف‌های ایرانیكا، بریتانیكا و آمریكانیكا را هم مورد توجه و مطمع نظر قرارداد كه خارج از شیوه‌نامه‌های ایرانی است.

*‌ اساتید دانشگاه و پژوهشگران برجسته كشور در تألیف این شیوه‌نامه چقدر تأثیرگذار بوده‌اند؟

این شیوه‌نامه با حضور و مشاركت بیش از 15 نفر از اساتید دانشگاه و رؤسای گروه‌های علمی و در 70 صفحه منتشر شد.

به‌دلیل استفاده و بهره‌مندی از تجربیات اساتید و صاحب‌‌نظران می‌توانیم ادعا كنیم كه كامل‌ترین شیوه‌نامه دایره‌المعارف‌نویسی را داریم و البته پژوهشگران دیگری هم كه این شیوه‌نامه را دیده‌اند بر این نكته صحه گذاشته‌اند. پس از تألیف این شیوه‌نامه، قبل از چاپ متن را برای آقای دكتر حدادعادل، آقای محمدكاظم موسوی بجنوردی و مهندس طارمی معاون علمی دانشنامه جهان اسلام، دكتر اكبری رئیس دانشنامه جهان فارسی و رئیس دانشكده ادبیات دانشگاه تهران و عضو شورای علمی دایره‌المعارف دفاع مقدس ارسال كردیم كه این دوستان متن را دیدند، تأیید كردند و البته موارد اصلاحی را هم متذكر شدند.

*‌ برای این دایره‌المعارف با این گستره عظیم از موضوعات و مباحث و وقایع اتفاقیه چقدر حجم در نظر گرفته‌اید؟

پیش‌بینی ما این است كه این دایره‌المعارف بالغ بر 10 جلد كتاب 700 صفحه‌ای شود و در مجموع هفت هزار صفحه دایره‌المعارف دفاع مقدس در دو ستون با فونت مخصوص حدود 3000 روز جنگ تحمیلی را دربرمی‌گیرد.

*‌ چند مدخل برای تدوین این دایره‌المعارف مصوب شده است؟

مداخل دایره‌المعارف بر سه قسم اصلی، فرعی و ارجاعی تقسیم می‌شود. ما در ابتدا پنج هزار مدخل شناسایی كردیم كه این رقم به 3405 مدخل كاهش پیدا كرد.

*‌ یكی از سؤالات و انتقادهای مطرح، طولانی شدن زمان تألیف و به درازا كشیدن این طرح است. برای اتمام هرچه سریع‌تر تألیف این دایره‌المعارف چه برنامه‌ای دارید؟

مبنا و اساس كار ما این است كه هرچه زودتر این طرح به سرانجام برسد و به‌دلیل اینكه پروژه در مسیر و روال خاص خودش قرار گرفته ما از امسال این توانایی را داریم كه هر سال مداخل دو جلد را جمع‌آوری و تدوین و تألیف كنیم. در اصل به مكانیسم آن دسترسی پیدا كرده‌ایم.

*‌ پیش‌بینی شما برای اتمام تدوین و تألیف این دایره‌المعارف تا چه زمانی است و بالاخره كی شاهد چاپ اول این دانشنامه خواهیم بود؟

پیش‌بینی كرده‌ایم چنانچه اعتبار كافی برای این كار در نظر گرفته شود ظرف پنج سال آینده كار تألیف و تدوین و چاپ به اتمام برسد. البته این به معنای تعطیلی مركز نیست زیرا یكی از ویژگی‌های دایره‌المعارف‌ پویا بودن آن است و پویایی آن به ویژه حالت خاص و استثنایی دایره‌المعارف دفاع مقدس به جهت مآخذ و منابع آن باید مرتباً در حال حك و اصلاح باشیم و در زمینه‌های دیگر مانند دایره‌المعارف شهدا، هنر و ادبیات پایداری و مقاومت، مهندسی، معماری، پزشكی و... گسترش یابد.

*‌ مداخل دایره‌المعارف چگونه قابل رؤیت و بازبینی است؟

برای تدوین مدخل‌نامه دو سال كار علمی انجام شده و هم‌اكنون بر روی سایت پژوهشگاه قابل دانلود است و علاقه‌مندان جهت مطالعه و اظهارنظر می‌‌توانند به سایت مراجعه كنند و ما از این نظرات استقبال می‌كنیم ضمناً از 1000 نفر بازدیدكننده از مدخل‌نامه 700 نفر آن را ذخیزه‌سازی كردند.

*‌ مقالات چگونه تألیف می‌شود و گروه‌های علمی دراین زمینه چه وظایفی دارند؟

مقالات را به استادان و صاحب‌نظرات سفارش می‌دهیم. گروه‌های علمی هم وظیفه مطالعه و شناسایی مداخل را به عهده دارند تا پس از طرح در شورای علمی به تصویب برسانند. سپس با جمع‌آوری منابع و مآخذ موردنیاز، پرونده علمی را تشكیل می‌دهند و وظیفه بعدی گروه، مطالعه و تدوین اساتیدی كه تخصص مقاله‌نویسی دایره‌المعارف زیر در آن مدخل موردنظر را داشته باشند است. ضمن اینكه گروه‌های علمی بعضی از مقالات را هم تألیف می‌كنند. همچنین گروه‌ها و با توافقی كه با نویسنده می‌شود (انعقاد قرارداد) و با توجه به پرونده علمی كه در اختیار قرار می‌دهند برابر شیوه‌نامه در زمان معین مقاله تدوین می‌گردد و بعد سایر فرآیندها را تا آخر طی می‌كند.

*‌ هم اكنون چند جلد تألیف شده است و چند نفر از نویسندگان با شما همكاری داشته‌اند؟

جلد اول در تیراژ محدود به چاپ رسید. در تألیف این جلد بیش از 100 نفر از نویسندگان، كارشناسان و خبرگان با ما همكاری داشتند، جلد اول و دوم حرف آ و الف تنظیم و جلد سوم وارد حرف ب شده‌ایم. تألیف جلد سوم در دستور كار امسال ما قرار داشت و باید آن را تحویل می‌دادیم ولی به علت مضیقه شدید و تنگناهای مالی متأسفانه اقدام مؤثری انجام ندادیم.

*‌ چرا تألیف این دایره‌المعارف پس از گذشت حدود 10 سال هنوز به ثمر نرسیده و محصول نداده است؟

طولانی شدن تألیف و تدوین این دایره‌المعارف به دلیل تغییرات در سیستم مدیریتی است. سه سال پی‌در پی مدیر این مجموعه عوض شده و باعث طولانی شدن روند تألیف شده است. از زمانی كه حقیر رسماً مسؤولیت دایره‌المعارف را در دی ماه سال 86 یعنی زمان تأسیس پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس بر عهده گرفتم كار تألیف دو جلد دایره‌المعارف آغاز شده و هر سال یك جلد را تقدیم كرده‌ام.

*‌ مهم‌ترین موانع در تألیف و تدوین و تسریع در كار تألیف این دایره‌المعارف چیست؟

مشكل اصلی ما نبودن و فقر منابع و اسناد برای تدوین مقالات است. همچنین برخی اوقات عدم دسترسی ما به آنهاست، در تعدادی از سازمان‌های دولتی نیز مقداری از اسناد امحا شده است. ضعفی كه در این زمینه وجود دارد به‌دلیل عدم تعریف در ساختار اداری اسناد حوادث تاریخی نگهداری نمی‌شود یا در مكان نامناسب نگهداری شده كه خواه ناخواه زمینه نابودی آن فراهم می‌شود.

از عوامل تسریع در كار تألیف دایره‌المعارف نیز در درجه اول درك اهمیت تدوین این اثر بسیار ارزشمند است. این یك طرح ملی است و حضور و مشاركت‌ تمامی مردم شریف را می‌طلبد.

*‌ در زمینه تأمین هزینه‌ها مشكل شما چیست؟

یكی از مشكلات اصلی ما كمبود شدید منابع مالی است به طوری كه در رفع نواقص جلد اول و دوم و تدوین جلد سوم تأثیر جدی گذاشته و كار را به ضعیف‌ترین مرحله رسانده است و ما با مشقت زیادی تلاش می‌كنیم تا كار به تعطیلی صددرصد نرسد و بخش دیگری از مشكلات ما كمبود فضای مناسب است. در برخی از گروه‌های علمی، سه گروه در یك اتاق كار می‌كنند كه این اثر نامطلوب در كار گروه‌های علمی می‌گذارد و باعث تقلیل دقت‌نظر كارشناسان می‌شود.

*‌ از مسؤولان چه انتظار و توقعی دارید؟

مسؤولان نظامی و دولتی در مطالعه و اظهارنظر و رفع كمبودهای غیرمادی این مجموعه باید ما را كمك كنند. دایره‌المعارف جنگ مانند خود جنگ در زمان خودش غریب است. همانطور كه آن زمان دلسوزان با تمام وجودشان در راه پیشبرد جنگ تلاش كردند امروز هم باید با تمام وجود تلاش كنند.

*‌ برای رفع كمبود منابع مكتوب و برطرف شدن این نقصان چه خواهید كرد؟

اگر با كمبود اسناد و منابع مكتوب روبه‌رو باشیم تلاش می‌كنیم از طریق مصاحبه و مستند‌سازی با طرح سؤالات حساب شده به روش تاریخ شفاهی این نقصان را حتی‌الامكان جبران كنیم.

*‌ آیا با تألیف این دایره‌المعارف می‌توان مدعی تألیف دایره‌المعارفی جامع ومانع درباره مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین حادثه تاریخی ایران در 200 سال اخیر باشیم؟

ما نهایت تلاشمان را در این زمینه به كار بسته‌ایم اما ادعایی بر كامل و جامع بودن این دایره‌المعارف نداریم.

*‌ وضعیت چاپ این اثر به كجا رسیده است؟

جلد اول دایره‌المعارف را ابتدا به شكل آزمایشی در 50 نسخه منتشر كردیم و نظرات صاحب‌نظران دفاع مقدس و كارشناسان عرصه دایره‌المعارف گردآوری شد و نسخه نهایی جلد اول را به تعداد یكصد نسخه تكثیر كرده و جهت نظرخواهی توزیع كرده‌ایم تا پس از جمع‌آوری آرا و نظرات، آنها را نیز متعاقباً به چاپ برسانیم.

*‌ مهم‌ترین توقع شما از مسؤولان در تقویت این اثر ملی چیست؟

البته همانطور كه مقام معظم فرماندهی كل قوا فرمودند یك دایره‌المعارف بنویسید كه بدون رودبایستی باشد. بنده نیز با همین رویه مشكلات را گفتم و حالا درخواست‌هایمان را مطرح می‌كنیم. همه مسؤولان محترم از سازمان‌های نظامی و دولتی استحضار دارند كه این یك مجموعه اثر ملی است اگر نگاه ما نیز ملی شود می‌تواند كمك بزرگی به ما بنماید. یعنی باور كنیم كه ما می‌توانیم دایره‌المعارف جنگ بنویسیم كه در دنیا تاكنون این كار با این نگاه و وسعت انجام نشده است و سابقه ندارد و نمونه آن هم تقدیم شده است بنابراین با مطالعه آن و راهنمایی و رفع اشكالات بزرگ‌ترین كمك خواهد شد و بهترین پاداش ما نقد منطقی و علمی كار جهت ارتقای سطح كیفی آن است. در ثانی نهادها یا سازمان‌هایی كه مكان مناسب برای انجام این مهم دارند را موقتاً در اختیار ما قرار دهند تا دغدغه جا و مكان مناسب را نداشته باشیم.

در نهایت از دولت محترم، مجلس شورای اسلامی و سازمان‌هایی كه با ما همكاری دارند خواهشمندیم در جهت تأمین منابع مالی مساعدت و همكاری بفرمایند.

تاكنون زمان زیادی را از دست داده‌ایم و بیم آن می‌رود كه به دلایل مختلف باقیمانده زمان را از دست بدهیم و این كار ناقص رها شود. البته همه امید ما به فضل خداوند متعال است.

موصل4